Miasto Zduny w powiecie krotoszyńskim ma bardzo długą historię. Jej początki związane są z patronem fundacji, która jest wydawcą niniejszego portalu, czyli księciem kaliskim Bolesławem Pobożnym.
9 listopada 1261 r. wspomniany książę Bolesław lokował Zduny na prawie średzkim. Dokument lokacyjny został potwierdzony pieczęcią książęcą. Wybiegając w przód musimy stwierdzić, iż lokacja była nieudana. Wiadomo jednak, że książę zezwolił sołtysowi Lambrechtowi wspomnianą lokację. Siódma dekada XIII w. była bardzo aktywna w historii Zdun. Już 5 sierpnia 1266 r. Bolesław Pobożny zamienił się z biskupem wrocławskim Tomaszem I. Biskup przekazał księciu wieś Murzynowo, natomiast książę biskupowi dwie wsie: Zdunki i Dziadkowo. To pierwszy argument za tym, że lokacja musiała być nieudana. Drugim argumentem (niewątpliwym) jest fakt, iż biskup wrocławski lokował ponownie Zduny w 1267 r. Biskup wystarał się u księcia na ponowną lokację, a książę zgodził się dokumentem wydanym 12 lutego 1267 r. Ten rok uznawany jest za początek miasta Zduny (w XX w. 700-lecie obchodzono jednak w 1966 r….).
Lokacja Zdun
Prawo średzkie, na podstawie którego lokowane były Zduny dwukrotnie stanowił odpowiednik prawa magdeburskiego. Prawo mówiło, iż zarządcą jest sołtys lub wójt z ławnikami, a miasto posiada swego rodzaju autonomię. Sołtysem, któremu biskup zlecił lokację był Lambert z Buczkowa, którego historycy utożsamiają z sołtysem, któremu podobną misję zlecił książę kaliski.
Dokument mówił również o uposażeniu zarządcy, który miał wynosić: folwark o czterech łanach, co szósta działka w mieście, wszystkie jatki rzeźnickie, szewskie i piekarskie, jedna trzecia dochodów sądowych, możliwość budowy dwóch młynów wodnych na rzece Chachalnia (dziś Borownica), a miasto otrzymało sto łanów, czy sześć pastwisk. Miasto znajdowało się wówczas na obecnym placu Tadeusza Kościuszki (o pozostałych częściach miasta – w dalszej części tekstu). Centralny plac miasta liczył ok. 8 tys. metrów kwadratowych, a otaczały go bagna i rozległe lasy. Z tego centrum wychodziły cztery ulice. Miasto otoczone było wałem,chaty były drewniane, a w centrum znajdował się ratusz. Miasto na początku swojego istnienia pełniło ważny punkt na szlaku Torunia ze Śląskiem. Trzeba zaznaczyć, że kilka kilometrów na wschód znajdowała się niegdyś osada z kościołem św. Marcina, po której pozostałością jest studnia. Miejscowość ta – zdaniem historyków – była Zdunkami, czyli pierwotną wsią.
Właściciele średniowiecznych Zdun
Kolejnymi właścicielami Zdun byli kolejni biskupi wrocławscy (w nawiasach lata sprawowania funkcji): Tomasz I (1232-1268), Władysław (1268-1270), Tomasz II Zaremba (1270-1292), Jan Romka (1292-1301), Henryk z Wierzbna (1302-1319), Wit de Habdank i Lutold z Kromieryża (1319-1326), Nanker (1326-1341) oraz Przecław z Pogorzeli (1342-1376). Początek końców ponad wiekowych rządów biskupich (często formalnych) rozpoczął się w połowie XIV w. To właśnie biskup Przecław postanowił przekazać Zduny w dożywotnią dzierżawę księdzu Mikołajowi, kanonikowi gnieźnieńskiego. Swoją drogą Mikołaj z Biechowa jest pierwszym znanym nam proboszczem zdunowskim. Dokument o otrzymaniu Zdun Mikolaj z Biechowa herbu Doliwa wydał 12 maja 1355 r. Dzierżawa dotyczyła również czerpania zysków z hodowli ryb, zwierząt, łowiectwa oraz praw do lasów. Warunek był jeden, po jego śmierci Zduny miały wrócić we władanie biskupów wrocławskich. Zabieg był bardzo logiczny, bowiem Zduny były swoistą enklawą ziem biskupich, a kościelny dzierżawca gwarantował rozwój tych ziem. Mikołaj poza duchowną misją był również spowinowacony z Przecławem. Siostra Mikołaja – Dzierżka była żoną Hermana von Borschnitza, a z kolei jego brat – Konrad, był mężem wnuczki Przecława, czyli Sonki. Mikołaj zmarł w 1383 r., jednak Zduny nie wróciły jak planowano w granice biskupie. Jego „następcą” został Konrad von Borschnitz, czyli siostrzeniec, wówczas wójt Zdun.
Spod władzy biskupów
Konrad, poza tym, że był nie do końca legalnym władcą, zapisał się w historii jako budowniczy rezydencji. Rezydencja znajdowała się w okolicach obecnego kościoła na tzw. kapeluszu i istniała do połowy XVII w. Jednym z jego zarządców w końcowym okresie był wybitny poeta barokowy i zarządca ziem Sieniutów (ówczesnych właścicieli) – Samuel ze Skrzypny Twardowski. Wracając jednak do Konrada. 20 listopada 1401 r. biskup wrocławski Wacław nadał jednak Zduny w dożywotnią dzierżawę Konradowi von Borschnitzowi. Konrad zmarł ok. 1412 r. Spadkobiercą jego był Herman von Borschnitz, który zmienił nazwisko na Jirzman Zdunowski. Kolejnym był Jan Zdunowski, a po nim Anna Zdunowska, która została żoną Piotra Frycza Jutroskiego z pobliskiego Jutrosina. Po niem nastąpiło swojego rodzaju „rozbicie dzielnicowe”. Anna po śmierci zapisała ziemie trzem synom: Mikołajowi, Janowi i Bartłomiejowi. – Jutroska objąwszy w posiadanie Zduny zaczęła rozrządzać niemi jak swoją własnością. Tak np. zaraz w roku 1518 będąc uż wdową sprzedała Jerzemu Konarskiego jezioro w Zdunach zwane Kobylagóra za 60 grzywien. Tak robili i jej spadkobiercy, dzielili się dunami jakby swoją własnością, uprzedawali je częściami i t. p. – pisał w swoim dziele Józef Łukaszewicz. Wspomniany wcześniej Piotr Sieniuta założył w 1637 r. Zduny Niemieckie zwane Zdunami Nowymi (poprzednie były wówczas nazywane Zdunami Polskimi lub Zdunami Starymi), a w 1646 r. – Sieniutowo i władał trzema miastami, które w 1772 r. połączyły się w jeden organizm miejski. Później właścicielami byli Leszczyńscy, Sułkowscy, Mielżyńscy i von Reussowie.
Ważne obiekty w Zdunach
– Nie ulega zaś wątpliwości, że Zduny już w 15 wieku były mała mieściną: bo w roku 1458 musiały dadź na wojnę przeciw Krzyżakom tylko dwóch uzbrojonych ludzi – pisał wybitny archiwista Józef Łukaszewicz (zachowaliśmy oryginalną pisownię). Kościół katolicki istniał od 1400 r. Kościół ten został najprawdopodobniej zniszczony w czasie potopu szwedzkiego w 1656 r. Nowy kościół stanął w 1657 r., a kaplicę dobudowano w 1672r. W 1719 r. ks. Antoni Baczewski rozpoczął budowę nowego kościoła, którą zakończył w 1730 r., a w 1732 r. dobudował do niej kaplicę. W kościele znajduje się drewniana, bogato dekorowana ambona, chrzcielnica z połowy XVIII w. oraz rokokowy konfesjonał z XVIII w. Kościół powstał w Zdunach Niemieckich. Budowa rozpoczęła się w 1637 r. W 1672 r. zburzono kościół w Sieniutowie (wskutek konfliktów religijnych), więc obecny kościół musiał posłużyć dla mieszkańców dwóch miast. W 1725 r. po jednym z nabożeństw kościelny zapomniał zgasić świec, od których zapalił się ołtarz. Pastor zauważywszy to zdołał ugasić pożar. W 1740 r.był remontowany, a w 1789 r. spłonął jak większość miasta. To wtedy 23 czerwca (czarny wtorek)spłonęło 167 budynków, wśród nich szkoła, kościół i dom pastora.
Wiele lat później okazało się, że pożar wywołał pachołek celników (obok była granica ze Śląskiem), który usnął z zapaloną fajką. Wtedy to zdecydowano się przenieść też niemiecki cmentarz. Mieszkańcy trzech miast zbudowali nowy kościół z cegły palonej, który stanął w 1792 r. Ślad pożaru został do dzisiaj, o czym świadczy tabliczka nad wschodnim wejściem: „Dzięki Bogu z popiołów odrodzony 1792”.). Kościół działał do 1945 r. potem służył jako magazyn. W latach 80. XX w. dzięki staraniom ówczesnego naczelnika zaczął pełnić funkcję domu pogrzebowego. W czasie II Wojny Światowej ucierpiał, o czym świadczą ślady po strzałach. Ratusz jest dziś wizytówką miasta. Tu warto przytoczyć znów Józefa Łukaszewicza, który mówił o ratuszach zdunowskich: „W dawnej Polsce najlichsza nawet mieścina, osadzona na prawie magdeburskim, miała swój ratusz”. Obecny ratusz jest ratuszem ze Zdun Niemieckich, o którym w dalszej części tekstu. Najstarszym ratuszem był ratusz Zdun Polskich mieszącym się w okolicy kościoła katolickiego. Cytując Łukaszewicza była to „(…) nędzna, mała budowa z drzewa, stał na środku tego miasta”. Powstał ok. XVI w. i został rozebrany na początku XIX w., gdyż groził zawaleniem. O ratuszu w Sieniutowie Łukaszewicz nie wspomina wiele, ale sądzi, że mógł zostać rozebrany po 1772 r. Po zjednoczeniu Zdun najważniejszym ratuszem został ten ze Zdun Niemieckich, pewnie dlatego, że prawie wiek wcześniej został zbudowany i był murowany. Pierwszy ratusz powstał po 1637 r. Niewiele o nim wiemy. Na jego miejscu stanął ratusz, który istnieje do dzisiaj. Powstał w 1684 r. i jest drugą najstarszą budowlą w mieście (a nawet w gminie, licząc w pełni zachowane). Najstarszą jest zbudowany 5 lat wcześniej dom, w którym według legendy miał rzekomo nocować Jan Kazimierz uciekający w czasie potopu szwedzkiego na Śląsk. Ratusz wyglądał nieco inaczej. Część zachodnia ratusza z kolumnami i włączona w niego wieża datowane są na 1684 r., dołączony do niego jakby inny budynek po stronie wschodniej pochodzi z początku XIX w. W wieży mieści się zegar z 1889 r. Ratusz od początku był siedzibą rady miejskiej najpierw Zdun Niemieckich, a potem połączonych części miasta, tak samo w czasie zaborów. W XIX-wiecznej dobudówce znajdowała się w poł. lat 20. XX. w. remiza strażacka. Niemcy rezydowali tu do 1942 r., a potem uczynili z ratusza areszt. W latach 1957 – 1981 była tam biblioteka miejska. Jeszcze dekadę temu ratusz był rzadko używany, ale pod koniec pierwszej dekady XXI w. umiejscowił się tam bank (później kwiaciarnia), kawiarnia i siedziba ośrodka kultury. Zduny są miastem, które mają największy w Wielkopolsce zespół zabudowymałomiasteczkowej. Mieści się tu 60 innych budynków z XVII – XIX w. Są to budynkuszachulcowe, drewniane i szkieletowo-gliniane. Warto dodać, że między XV w. a XVII w. istniał w Zdunach dwór, czyli rezydencja właścicieli i zarządców miasta. Znajdowała się w pobliżu kościoła katolickiego. Od 1400 r. istniała w Zdunach szkoła. W XVII w. znajdowała się między folwarkiem dworskim a budynkiem młyna na grobli. Warto dodać, że od XVII w. istniała również szkoła w Zdunach Niemieckich. Dodatkowo przy kościele katolickim w pierwszym okresie istnienia Zdun funkcjonował szpital. –W którym miejscu stał, wielu ubogich przytułek w nich znajdowało, nie wiadomo mi. Podobnież uposażenie jego. Księgi kościelne zdunowskiej wspominają tylko o małych dla niego legatach – pisał Józef Łukaszewicz. Istnieć musiał co najmniej do końca XVII w. W Zdunach istniała również strzelnica drewniana, która została wybudowana przez powstałe w 1667 r. kurkowe bractwo strzeleckie (ustanowionego przez króla Jana Kazimierza na prośbę właściciela Krzysztofa Sieniuty). Bractwo istniało do wybuchu II wojny światowej i nigdy nie zostało reaktywowane, jak to było w modzie w innych miastach.
Zduny miasto nadgraniczne
Zduny od początku swojego istnienia leżały nad granicą ze Śląskiem, który był w posiadaniu różnych państw. Granica zyskała znaczenie, gdy miasto przestało być pod władaniem biskupów wrocławskich. W Zdunach znajdowała się granica celna od XVI w., aż do końca I Rzeczypospolitej. Do XVII w. komora znajdowała się w Zdunach Polskich, a później przesieniono ją zapewne do Zdun Niemieckich lub do Sieniutowa. Było w niej kilku strażników, a na czele stał pierwszy strażnik, czyli excubiator. Drugą najważniejszą osobą był pisarz celny. Trzecią ważną osobą był poborca (teleonarius lub exactor). Dalej byli rewizor komorowy i stróż (custos). Na mocy ustawy z 1538 r. wszyscy urzędnicy musieli być rodową szlachtą.
